ANDRIANDAMBOZOZORO

Avy tamin'i Ratefinanahary J.D. sy Rakotoarivelo Thomas
Raha misy fanitsiana tianao hatao, dia adikao ity, itsio ary alefaso aviavy@ymail.com
Hohitanao ato:
Ny loharano nipoiran’Andriandambozozoro 
Andrianjakafoinamanjaka rahalahiny 
Ireo toerana nisy azy sy ny taranany 
Andriandambozozoro tao Sambaina sy Lohavohitra 
Andriandambozozoro tao Malaza sy Fenoarivo 
Andriandambozozoro tao Andambozozoro 
Ny vanin’andro niainany 

Andriamasinavalona, mpanjaka tokana teto Imerina tamin'ny taona 1675 ka hatramin'ny 1710 dia nanana anabavy iray natao hoe Ranavalontsimitoviaminandriana (aza afangaro amin'ilay Ranavalontsimitoviaminandriana, zanak'Andriamasinavalona faravavy, ao Anosimanjaka).

Io anabavin'Andriamasinavalona io dia nanambady an'Andriampanarivofoinamanjaka avy any Fanongoavana ilay nanitatra ny fanjakan'Andriamasinavalona tamin'iny Ivakiniadiana sy Amoronkay iny; ary nony maty Ranavalontsimitoviaminandriana dia nalevina teny Ambohitraina Ankadinandriana atsinanana.

Niteraka maro be izy mivady ireo ka ny roa lahy voatana anarana dia : ny voalohany : Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo nampitondraina an'Ivakiniadiana-Avaradrano ary ny faharoa, Andriatsimitovifoinamanjaka tao Ambohitrandriamanitra-Amoronkay amin'i Vakinisisaony izay niavin'Andriatsimianatra tao Imerinarivo, ray niteraka an-dRanavalona III mpanjaka.

Andrianjakavololonandriana tao Ambohitrarivo dia niteraka an'Andriafoinamanjaka izay nanjaka tao Ambatovory, Sambaina sy Lohavohitra. Nanambady an'i Rafotsiraivoramavo anabavin'Andriamary, mpanjakan'Imalo andrefana, Andriafoinamanjaka ka niteraka roa lahy: Andrianjakafoinamanjaka sy Andriandambozozoro.

Andrianjakafoinamanjaka dia tao Ambatovory; nanambary an-dRanavalokoandriamanitra, zanakavavin' Andriambelomasina mpanjakan'Ambohimanga izy ary niteraka an-dry Andriatsiresy sy Andrianambotsimaharivo; nanana tombontsoa manokana tamin'Andriambelomasina rafozany izy ka nahazo menakely maro sy midadasika; ny taranany koa dia natao isan'ny "zazamarolahy".

Nanana menakely tamin'ny toerana telo samihafa teto Imerina noho izany Andriandambozozoro, dia tao Sambaina amin'Ivakiniadiana-Avaradrano, tao Malaza ao Ambodirano ary tao Andambozozoro amin'i Marovatana. Samy nametrahany ny vadiny tsirairay avy ireo toerana telo ireo ary samy niavian'ireo taranany.

Ny taranany tao Sambaina dia natao hoe "ny zanak'Andriafoinamanjaka" ihany avy amin'ny anaran-drainy.

Nytaranany  tao Ambodirano sy Marovatana kosa dia samy natao hoe "ny zanak'Andriandambozozoro".

Andriandambozozoro kosa dia tao Sambaina ihany; niteraka an'i Rabodosambaina sy Andrianamboanavalona, rain-dRazakatsihono, ilay vehivavy natao lahy nalaza ka nahazo tantara tamin'Andrianampoinimerina. Kely ihany ny anjara menakelin'Andriandambozozoro raha oharina amin'izay azon'ny rahalahiny ka tsy nahafa-po azy.

Tsy nionona tamin'ilay anjara keliny tao Sambaina sy Lohavohitra Andriandambozozoro fa lasa nanitatra menakely sy nanorina vodivona tety ivelan'Avaradrano rehefa nifampiraharaha tamin'ireo mpanjakan'Antananarivo sy Ambohidratrimo. Ny nalehany voalohany dia tao Ambodirano amin'ny Maromena avaratra satria nisy havany akaiky tany dia ny terak'i Ravololondrenitrimo rahavavin-drenibeny.

Nanambady an'i Rasoanamanjaka, zafikelin-dRavololondrenitrimo tao Ambohimiakoja izy, izay rahavavin-dRamananimerina ihany, samy zanakavavin'Andrianampoinimerina mpanjakan'Antananarivo sy Imerina atsimo. Dia nanorina vodivona tao Malaza, atsinanan'i Fenoarivo, izy mivady. Niteraka maro izy ireo dia ry Andriafonozozoro (Vatobe), Andriamangarira (Antsahadinta) Andrianjakatrimo...

Izy mivady ireo no niavian'ireo Andrimasinavalona amin'iny Malaza, Vatobe, Androibe, Ambohimahamanina, Ambodiafontsy, Ambatomanodo, Antanetibe... iny, izay natao koa hoe : "ny zanak'Andriandambozozoro amin'Ambodirano”.

Tsy nijanona fotsiny tao Ambodirano Andriandambozozoro fa nianavaratra niampita ny reniranon'Ikopa indray ka niditra an'i Marovatana. Mbola nisy toerana vodivona sy tanety ary lohasaha malalaka tokoa tao avaratr'Ambohimanoa; nangatahiny tamin'i Ramorabe vadin'Andriamananimerina mpanjakan'Ambohidratrimo io faritra io ho menakeliny mba ho entiny hanompoana ny fanjakan'Ambohidratrimo. Nanaiky Ramorabe saingy namepetra kosa izy fa tsy maintsy manoa an'Ambohidratrimo Andriandambozozoro ary tsy mihoatra an'i Marovatana ny hasina sy ny tongoamihonkona tokony ho an'ny mpanjakan'Ambohidratrimo; ka mba ho fanamafisana izany fifanekena izany dia nomena ho vadin'Andriandambozozoro Rabodo, zanak'Andriatsimitovy avy ao Anosimanjaka, zanak'olo-mianadahy amin-dRazafintsoa; dia namponeniny tao Andambozozoro hiandry fanjakana i Rabodo.

Andriandambozozoro sy Rabodo dia niterka maro, ka anisan'izany : Ralambozozoro, Ratsiloto, Andriantsalama, Ramahazo. Samy milevina ao Andambozozoro avokoa izy ireo miaraka amin'ny reniny Rabodo. Mbola nisy koa zanak'Andriandambozozoro hafa nandeha nanorom-ponenana tany Mieridaza

1) Ralambozozoro zanany koa dia nanao toeran-droa: Andambozozoro sy Anosimanjaka. Ralambozozoro no niteraka an'i Ratsimisotry 5 voninahitra sy Rabe ary Razaka, izay samy natao miaramila tamin'ny taona 1840. Vavy avokoa ny zanak'i Razaka ka tsy mba nitoetra tao Andambozozoro izy ireo fa nanara-bady na teny Miandrarivo, na teny Anosimanjaka na hatrany Ambohimandrosohasina aza. Rabe kosa tsy niteraka fa nanangana ny zana-drahalahiny dia ny zana-dRatsimisotry.

 

- Ratsimisotry indray no nandimby an-drainy tao Andambozozoro; maro anaka koa izy dia ramatoa Ramavo (vavy), Rabesoroka, Rabarijaona, Razafinjanahary; samy maty tanora angamba ka tsy niteraka ireto telo farany, ka ilay zanany vavy ramatoa Ramavo natao hoe "Mavo" sisa nandimby azy tao Andambozozoro.

- Nahazo valim-pankasitrahana tamin'ny mpanjaka Ranavalona I teo amin'ny raharaha miaramila nataony, hono, Ratsimisotry ka ho marika fahatsiarovana izany dia nomeny anarana hoe "Mavo" toy ny an'ny mpanjakavavy koa ilay zanany vavy.

2) - Ramahazo, rahalahin-dRalambozozoro dia nanambady an-dRangita anabavin-dRalambomasina sy Randay avy ao Anosimanjaka ka niteraka an'i Rasoamahamasina sy Ramananjanahary (vavy) izay nandeha nanambady an'i Ramakilahy tany Anosimanjaka, niavian-dry Rajaonah sy Rasoambolanoro.

 

- Tsy nahazo toerana tao Andambozozoro intsony Rasoamahamasina zana-dRamahazo fa efa nihatery ka namelona ady tao an-tanàna izy : velona ny saritaka; nisy nandositra nifindra teny Andrianifonana mihitsy ny sasany; farany, nilamina ihany ny raharaha ka lasa Rasoamahamasina nanorim-bohitra teo andrefan'Andambozozoro izay nataony hoe Ambohitrinimasina; saingy nony maty izy dia rava ho azy ilay vohitra satria ireo zanany dia niverina nanambady tao Andambozozoro ihany

- Nanambady an-dRanavalomboahangy (anabavin'Andrianatoro, zafikelin-dRazakabezafy avy any Ambohimandrosohasina) Rasoamahamasina izay niterahany an-dry Rajaonarivelo sy Ratefy ary koa vehivavy iray avy any Lohavohitra Sambaina izy niterahany an-dry Ratsimba rain-dRatovelo mianadahy avy. Milevina ao Andambozozoro Ramahazo, Rangita, Rasoamahamasina sy ny vadiny.

- Rajaonarivelo, zafikelin-dRamahazo dia nanambady ihany an-dramatoa Ramavo, zafikelin-dRalambozozoro (nivady samy zafin'ny mpirahalahy izany izy ireo) ka tafaray ihany ny fianakaviana roa tonta, toy ny hoe "lova tsy mifindra tao Andambozozoro". Niteraka maro izy ireo dia: Ramanana (tsy niteraka), Razanamahazo dia nanambady an-dRahely Razanadrakoto avy ao Fiakarana-Ivato. Ny taranak'izy mianadahy farany ireto no sisa tafajanona ao Andambozozoro sy mamelomaso ny tanindrazana.

Ny lovantsofina dia tsy nahafahana nametra marina ny fotoan'andro na ny daty tokony nahaveloman'ny razana fa taty aoriana ny vazaha vao nanao ny fikarohana ka nanome ireo daty tokony nanjakan'ny mpanjaka teto Imerina. Koa raha arahina ny tantara araka ireo daty namerana ny andro nanjakan'ireo mpanjaka teto Imerina dia toy izao :

Voalaza fa Andrianjakafoinamanjaka, rahalahin'Andriandambozozoro, dia nanambady ny zanakavavin'Andriambelomasina, mpanjakan'Ambohimanga; fantatra koa fa ny zafikelin'Andriandambozozo iray atao hoe Razakatsihono dia niara-belona tamin'Andrianampoinimerina; azo heverina noho izany, fa Andriandambozozoro dia niara-belona tamin'Andriambelomasina sy Andrianjafy zanany tao Ambohimanga na niara-belona tamin-dRamorabe tao Ambohidratrimo, tokony ho teo anelanelan'ny taona 1730 ka hatramin'ny taona 1770 tany ho any. Mbola nizarazara fanjakana maro Imerina tamin'izany ka ny renivohitra nisy Andriamanjaka mahery sy malaza dia Ambohimanga amin'ny Avaradrano, Antananarivo amin'Imerina atsimo ary Ambohidratrimo amin'ny Marovatana.

Isan'ny tetika iray fampiasa tamin'izany mba hampahery ny fanjakana dia ny fakana ho namana ireo tompomenakely izay notambazana mba hanoa sy hiandany amin'ny mpanjaka; tsy iza koa moa ireo tompomenakely ireo fa ny Andriamasinavalona havana akaikin'ny Andriamanjaka ihany. Nitombo isa noho izany ireo Andriamasinavalona nahazo vodivona sy menakely vaovao izay samy niezaka koa nanitatra ny faritaniny sy nampitombo ny harenany. Ny toe-javatra toy izany no nohararaotin'Andriandambozozoro ka nahafahany nanorina vodivona maro sy nanitatra ny faritry ny menakeliny.

Tao Andambozozoro Andriandambozozoro no maty; fa ny toerana nofidiny hilevenana kosa dia Malaza fa io no vohitra nampalaza azy ka nitaran'ny menakeliny sy nitombon'ny harenany; dia nalevin'ireo zanany marobe sy ireo vahoaka tsy tambo isaina amin'ny menakeliny tamim-pomba manetriketrika tokoa izy. Koa ao Malaza izy no milevina amin'io fasana lehibe misy tranomanara io.

Izay no tantaran'Andambozozoro vodivona naorin'Andriandambozozoro, vohitra nanan-daza sy voninahitra tokoa fahiny; saika rava izy tamin'ny fahatongavan'ny vazaha mpanjanatany izay nandrava ny rafitra tompomenakely; ary noho ny fahasarotam-piainana tamin'ny fiandohan'ny taonjaka faha-20 dia maro koa ireo olona no nandao sy niala ny vohitra fonenana sy nandeha nitady fivelomana tany amin'ny toeran-kafa fa ny valala fiandry fasana sisa nijanona. Tamin'ny fiverenan'ny fahaleovantena indray vao niverina nonina tao Andambozozoro ireo taranaka.